Szef pisze: "Black Friday za 6 tygodni. Wytrzymamy?" Możesz odpowiedzieć: "powinno, najwyżej dołożymy serwer". Albo tak: "Szczyt 900, dziś 250. Plan kosztuje 1 100 zł miesięcznie. Potrzebuję decyzji do piątku."
Pierwsza odpowiedź brzmi znajomo, ale nie daje szefowi niczego, co mógłby zaakceptować. Druga to gotowa decyzja: liczby, koszt i termin. W tym artykule dojdziemy do niej krok po kroku - przez wymagania, szacowanie ruchu, wąskie gardła, plan z kosztem, kompromisy i ryzyko. I pokażę Ci, dlaczego w planie nie ma repliki bazy do odczytu, choć wiele osób zaczęłoby właśnie od niej.
Przykład to sklep internetowy Dioda, który sprzedaje elektronikę. Firma i dane są fikcyjne, ale sklep działa - to repozytorium mojego kursu w .NET 10. Ważne zastrzeżenie o punkcie startu: tutaj Dioda ma już za sobą pierwsze poprawki (naprawiona lista zamówień, osobna baza, 2 instancje aplikacji i cache w pamięci). Na zwykły dzień to wystarcza. Pytanie brzmi, czy wystarczy na Black Friday.
Stan danych: wrzesień 2026. Ceny w planie są przykładowe, z zapasem, porównane z cennikami serwerów VPS z końca września 2026. Przed własnym wyliczeniem sprawdź aktualne cenniki - rząd wielkości raczej się nie zmieni.
Metoda w 6 krokach
Odpowiedź na pytanie "wytrzymamy?" budujesz zawsze w tej samej kolejności:
1. Wymagania: co musi działać.
2. Liczby: wymagania zapisane w liczbach.
3. Szacowanie ruchu: ile będzie i ile brakuje.
4. API i dane: co się zmienia w interfejsach i w modelu danych.
5. Diagram: w istniejącym systemie rysujesz go 2 razy - dziś i po zmianach.
6. Wąskie gardła, koszty, kompromisy i ryzyka.
Kolejność ma znaczenie. Najpierw wymagania i liczby, dopiero potem architektura. Jeśli zaczniesz od rysowania Redisa i kolejek, skończysz z planem, który trudno uzasadnić - bo nie wiadomo, jaki problem rozwiązuje każdy klocek.
Krok 1: co musi działać w Black Friday
Nie wszystko w sklepie jest równie ważne. Podziel funkcje na 3 grupy:
| Grupa | Funkcje |
| Musi działać (tu nie ma kompromisów) | katalog, koszyk, zamówienie, płatność |
| Może działać gorzej | wyszukiwarka, rekomendacje, opinie |
| Może poczekać | raporty, eksporty, program lojalnościowy |
Ta tabela przyda się później, gdy trzeba będzie zdecydować, co wolno wyłączyć albo spowolnić w szczycie. Jeśli w dniu promocji coś zacznie się sypać, nikt nie będzie wtedy dyskutował, czy ważniejsze są raporty, czy koszyk - decyzja jest już zapisana.
Krok 2: wymagania w liczbach
"Ma działać szybko" to nie wymaganie. Wymaganie to liczba, którą da się zmierzyć:
| Obszar | Wymaganie |
| Strona produktu | p95 poniżej 300 ms przy 900 żądaniach na sekundę |
| Złożenie zamówienia | p95 poniżej 1 s (bez czasu bramki płatności) |
| Błędy | poniżej 0,5% |
| Dostępność w listopadzie | 99,9%, czyli ok. 43 minuty awarii |
| Kopie danych | RPO 5 minut, RTO 1 godzina |
2 ostatnie skróty warto znać:
• RPO (Recovery Point Objective) - ile danych możemy stracić. Tu: 5 minut.
• RTO (Recovery Time Objective) - ile mamy czasu na powrót do działania. Tu: 1 godzina.
Dzięki tym liczbom plan da się później sprawdzić. Albo strona produktu ma p95 poniżej 300 ms przy 900 żądaniach na sekundę, albo nie.
Krok 3: szacowanie - ile brakuje?
Zwykły szczyt Diody to około 90 żądań na sekundę, a w Black Friday ruch jest 10 razy większy:
• szczyt: 90 × 10 ≈ 900 żądań na sekundę,
• dziś sklep po poprawkach bezpiecznie obsługuje około 250 żądań na sekundę - to wynik pomiaru, a nie zgadywanie,
• brakuje: 900 ÷ 250 ≈ 3,6 razy.
Brakuje więc ponad 3 razy. A powyżej 250 żądań na sekundę procesor bazy przekracza 80%.
Black Friday w liczbach. Do szczytu dochodzą jeszcze 3 liczby:
• ok. 6 000 zamówień w dobie Black Friday,
• każde zamówienie to mail, SMS i faktura, czyli ok. 18 000 wiadomości na dobę - a po promocji o 20:00 nawet 1 500 naraz,
• zdjęcia produktów: w szczycie 1,5 Gbit/s.
Każda z tych liczb uzasadni jedną zmianę w planie. I to jest właśnie sens szacowania: nie liczysz dla samego liczenia, tylko po to, żeby każdy element architektury miał swój powód.
Krok 4: API i dane - co się zmienia?
W istniejącym sklepie adresy, tabele i klienci zostają. Nie przepisujemy systemu od zera i nie zmieniamy modelu danych.
Zmienia się tylko droga zamówienia: mail, SMS i faktura trafiają do kolejki, a nie do usług zewnętrznych w trakcie żądania klienta. Klient dostaje potwierdzenie od razu, a wiadomości wychodzą chwilę później, w tle.
Krok 5: diagram dziś
Najpierw rysujesz to, co jest:
• klienci (w szczycie 90 żądań na sekundę),
• load balancer,
• 2 instancje aplikacji, każda z cache w pamięci,
• osobna baza na darmowym SQL Server Express,
• usługi poczty i SMS wywoływane w trakcie zamówienia.
Przy 90 żądaniach na sekundę wszystko działa: p95 to 240 ms, a baza pracuje na 35% procesora. Na zwykły dzień nie ma się czego czepiać. Pytanie, co się stanie przy 10 razy większym ruchu.
Krok 6: wąskie gardła przy 900 żądaniach na sekundę
Na tym samym diagramie zaznaczasz, co padnie przy 900 żądaniach na sekundę:
1. Baza. Większość jej pracy to odczyty katalogu, który czytamy około 200 razy częściej, niż zmieniamy. Te odczyty wyciągną procesor bazy powyżej 80%.
2. Usługi w żądaniu. Gdy bramka SMS padnie, klienci nie kupią, bo zamówienie czeka na odpowiedź usługi zewnętrznej.
3. Instancje. 2 instancje po około 300 żądań na sekundę to za mało na 900.
Stąd zasada całego planu: najpierw zdejmij ruch z bazy, dopiero potem ją powiększaj.
Diagram po zmianach
Teraz plan. Każda zmiana odpowiada na jedno wąskie gardło albo jedną liczbę z kroku 3:
• Redis: cache katalogu i koszyki klientów. Większość odczytów nie dotyka bazy. Uwaga: koszyk jest tu magazynem danych, a nie cache - nie może po prostu "wygasnąć".
• Kolejka w tabeli SQL Server i worker. Wiadomości wychodzą poza żądaniem, a awaria bramki SMS nie blokuje zakupów.
• 6 instancji ASP.NET Core: 900 ÷ 300 × 1,5 zapasu to 5, i 1 zapasowa.
• CDN przejmuje zdjęcia produktów (te 1,5 Gbit/s).
• Monitoring z alertami, żeby wiedzieć, co się dzieje, zanim zadzwoni klient.
Baza zostaje bez zmian, a w szczycie ma około 55% procesora przy 900 żądaniach na sekundę. Z zapasem do progu 80%.
Ile kosztuje plan
Każda zmiana ma cenę i powód:
| Zmiana | Po co | Zł miesięcznie |
| Cache w Redisie | katalog bez bazy | +250 |
| Kolejka i worker | wiadomości poza żądaniem | +70 |
| 6 instancji zamiast 2 | 900 ÷ 300 × 1,5 ≈ 5 + 1 | +280 |
| Load balancer i CDN | zdjęcia 1,5 Gbit/s | +190 |
| Monitoring i alerty | wiedzieć, co się dzieje | +150 |
| Rezerwa | autoskalowanie, test obciążenia | +150 |
| Razem | +1 090 (ok. 1 100) |
Razem 1 090 zł, czyli około 1 100 zł miesięcznie więcej. Rachunek rośnie z 310 do około 1 400 zł. To ceny przykładowe, z zapasem, porównane z cennikami serwerów VPS.
Co dostajemy: dziś i po zmianach
Szef nie kupuje Redisa ani CDN-a. Kupuje efekt. Dlatego pokaż mu porównanie:
| Wskaźnik | Dziś | Po zmianach |
| Ruch w szczycie | ok. 90 żądań/s | ok. 900 żądań/s |
| p95 | 240 ms | ok. 260 ms |
| Procesor bazy (próg 80%) | 35% | 55% |
| Koszt miesięcznie | 310 zł | ok. 1 400 zł |
Dziś: zwykły dzień, bezpiecznie do 250 żądań na sekundę. Po zmianach: 10 razy więcej ruchu, p95 poniżej 300 ms i baza z zapasem. To liczby z planu - a plan trzeba potem sprawdzić testem obciążenia na działającym sklepie, zanim przyjdzie prawdziwy ruch.
Dlaczego w planie nie ma repliki bazy do odczytu?
Skoro bazę zabijają odczyty, wiele osób zaczęłoby od repliki do odczytu: druga baza, z której czytamy, a główna obsługuje zapisy. Dlaczego jej tu nie ma? Bo decyzję podejmujemy liczbami:
| Replika do odczytu | Cache w Redisie |
| Inna licencja: w SQL Server replika, z której można czytać, to wersja Enterprise albo droższy poziom usługi w chmurze | +250 zł miesięcznie |
| Dziś baza działa na Express za 0 zł - to nie tylko drugi serwer, ale i zmiana licencji | Katalog: ok. 200 odczytów na 1 zmianę |
| Odczyty nadal idą do bazy (tylko do innej) | Odczyty w ogóle nie dochodzą do bazy |
Katalog czytamy około 200 razy na jedną zmianę. To idealny kandydat na cache: dane zmieniają się rzadko, a czytane są bez przerwy. Takie odczyty w ogóle nie dochodzą do bazy - a cache kosztuje ułamek tego, co zmiana licencji. Decyzja: bez repliki.
Zasada: najpierw zdejmij ruch z bazy, dopiero potem ją powiększaj
To zasada, którą warto zapamiętać na każdy szczyt ruchu, nie tylko na Black Friday:
1. Najpierw zdejmij ruch z bazy: odczyty do cache, mniej i lżejsze zapytania.
2. Dopiero gdy to nie wystarczy, powiększaj bazę: mocniejszy serwer, repliki, inna licencja.
Powiększanie bazy jest drogie i często trudne do odwrócenia. Zdjęcie z niej ruchu bywa tanie i od razu daje zapas.
Kompromisy: co świadomie pogarszamy
Każdy plan coś pogarsza. Dobry plan mówi to wprost - zanim szef sam to odkryje w dniu promocji:
| Kompromis | Co z tym robimy |
| Cena w katalogu może być nieświeża do ok. 30 s | Koszyk i zamówienie biorą cenę z bazy |
| Mail i SMS wychodzą po kilku sekundach, po promocji nawet po ok. minucie | Alert, gdy wiadomość czeka w kolejce ponad 5 minut |
| Zamówienie bywa przyjęte przed opłaceniem, gdy bramka płatności nie działa | Klient widzi komunikat i przycisk "Zapłać" |
Zwróć uwagę na pierwszy wiersz. Cache katalogu oznacza, że klient może przez chwilę zobaczyć starą cenę. Dlatego cena, za którą faktycznie kupuje, zawsze pochodzi z bazy. Kompromis jest nazwany i ma swoje zabezpieczenie.
Ryzyko: jedna baza, RTO 1 godzina
I ryzyko, którego plan nie usuwa: baza jest jedna. Jej awaria to do 5 minut utraconych danych i około godziny przestoju. Dokładnie tyle, ile zapisaliśmy w RPO i RTO.
Szef musi to wiedzieć, zanim powie "tak". Dlatego tydzień przed kampanią robimy test odtworzenia bazy z kopii. Kopia, której nikt nigdy nie odtworzył, to tylko nadzieja, że zadziała.
Rozmowa z szefem w 3 zdaniach
Decyzja zapada zwykle w rozmowie, a nie przy lekturze dokumentu. Wystarczą 3 zdania:
1. Liczby i ryzyko - co się stanie, jeśli nic nie zrobimy.
2. Koszt.
3. Decyzja, której potrzebujesz, z terminem.
Szczegóły są w dokumencie. W rozmowie mówisz tylko to, na czym opiera się decyzja. Porównaj 2 odpowiedzi na "Black Friday za 6 tygodni. Wytrzymamy?":
• "Powinno. Najwyżej dołożymy serwer." - bez liczb i bez kosztu. Szef nie ma czego zaakceptować, a za 6 tygodni wszyscy się przekonają, jak było naprawdę.
• "Szczyt 900, dziś 250. Plan kosztuje 1 100 zł miesięcznie. Potrzebuję decyzji do piątku." - liczby, koszt i termin.
Druga odpowiedź zajmuje kilka sekund, a daje szefowi wszystko, czego potrzebuje do decyzji.
Dokument projektowy na 2 strony
Szef nie przejrzy 30 slajdów. 2 strony przeczyta. Dlatego cały plan zapisujesz w dokumencie projektowym (po angielsku design doc): wymagania, liczby, diagram dziś i po zmianach, wąskie gardła, koszt, kompromisy i ryzyko. Wszystko, co przeszliśmy w tym artykule, w jednym miejscu.
Dobry dokument projektowy ma jeszcze jedną zaletę: zostaje. Za rok, przed kolejnym Black Friday, nie zaczynasz od zera, tylko aktualizujesz liczby i sprawdzasz, które założenia się zmieniły.
Ściąga: plan na szczyt ruchu w 6 krokach
Cała metoda w jednej tabeli - z pytaniem, na które odpowiada każdy krok, i wynikiem dla Diody:
| Krok | Pytanie | Wynik dla Diody |
| 1. Wymagania | Co musi działać, co może działać gorzej, a co może poczekać? | katalog, koszyk, zamówienie i płatność bez kompromisów |
| 2. Liczby | Jakie czasy, błędy, dostępność i kopie? | p95 strony produktu poniżej 300 ms przy 900 żądaniach/s, błędy poniżej 0,5%, 99,9%, RPO 5 min, RTO 1 h |
| 3. Szacowanie | Ile będzie ruchu i ile brakuje? | 900 wobec 250 żądań/s, brakuje 3,6 razy; 6 000 zamówień, 18 000 wiadomości, zdjęcia 1,5 Gbit/s |
| 4. API i dane | Co się zmienia w interfejsach i danych? | tylko droga zamówienia: wiadomości przez kolejkę |
| 5. Diagram | Jak wygląda system dziś i po zmianach? | dochodzą Redis, kolejka z workerem, 6 instancji, CDN i monitoring |
| 6. Wąskie gardła i koszty | Co padnie, ile kosztuje plan, co pogarszamy i jakiego ryzyka nie usuwamy? | baza, usługi w żądaniu i instancje; +1 090 zł miesięcznie; nieświeża cena i opóźnione wiadomości; jedna baza z RTO 1 h |
Taka tabela to dobry szkielet dokumentu projektowego. Jeśli przy którymś kroku nie umiesz wpisać konkretu, to znak, że plan ma dziurę - lepiej znaleźć ją teraz niż w dniu promocji.
Zwróć też uwagę, że każda pozycja z kroku 5 ma swoje uzasadnienie w kroku 3 albo 6. Redis wynika z odczytów katalogu, kolejka - z awarii usług w żądaniu i 18 000 wiadomości, 6 instancji - ze wzoru na serwery, CDN - z 1,5 Gbit/s zdjęć. Gdy szef zapyta "a po co nam to?", odpowiedź jest gotowa.
Podsumowanie
Odpowiedź, którą szef może zaakceptować, składa się z liczb, planu z kosztem, nazwanych kompromisów i ryzyka. Zapamiętaj 3 rzeczy:
1. 6 kroków, zawsze w tej samej kolejności: najpierw wymagania i liczby, potem architektura.
2. Najpierw zdejmij ruch z bazy, dopiero potem ją powiększaj. Cache za 250 zł zamiast zmiany licencji.
3. Plan ma koszt, kompromisy i ryzyko, napisane wprost. A rozmowa z szefem mieści się w 3 zdaniach: szczyt 900, dziś 250, plan za 1 100 zł miesięcznie, decyzja do piątku.
Jeśli chcesz przejść tę drogę na działającym systemie, zapraszam Cię do mojego kursu Szkoła System Design. Przechodzisz w nim całą tę ścieżkę w 4 tygodnie, moduł po module: szacowanie, skalowanie, baza danych, cache, kolejki i odporność na awarie. Na końcu składasz plan i sprawdzasz go testem na działającym sklepie Dioda w .NET 10. Dostajesz też szablon dokumentu projektowego w 8 częściach z podpowiedziami, wskazówki, jak przedstawić go szefowi w 3 zdaniach, i plan Diody wypełniony w szablonie na 2 stronach. Razem ponad 20 godzin nauki: 12 modułów, 7 laboratoriów i 11 zadań projektowych z omówieniami.
Szczegóły znajdziesz tutaj: modestprogrammer.pl/szkola-system-design. Zapisy otwieram tylko na tydzień - jeśli akurat są zamknięte, zostaw tam e-mail na liście oczekujących, a dam Ci znać o następnej edycji.
Powodzenia w rozmowie z szefem - tym razem z liczbami :)